Trong văn hóa đọc của người Việt xưa có một hình ảnh rất đẹp “cảo thơm lần giở trước đèn.” Đó là khoảnh khắc người đọc ngồi dưới ánh đèn khuya, chậm rãi lật từng trang sách quý, say mê đến mức không muốn bỏ sót bất kỳ câu chữ nào. Câu thành ngữ ấy không chỉ nói về việc đọc sách, mà còn nói về sự trân trọng dành cho tri thức và cho những văn bản được xem là tinh hoa của một thời đại.
Chính từ hình ảnh này, Nhà xuất bản Trẻ đã đặt tên cho bộ sách lịch sử Cảo Thơm. Cái tên ấy gợi nhắc đến một truyền thống đọc sách lâu đời của người Việt. Trong quá khứ, từ “cảo” vốn chỉ những lá thơm khô được đặt giữa các trang sổ tay viết tay để giữ cho giấy có mùi dễ chịu. Về sau, từ này dần được dùng để chỉ chính cuốn sổ tay, rồi rộng hơn là bản thảo hoặc sách chép tay. Khi ghép với chữ “thơm”, cụm từ cảo thơm trở thành một cách gọi đầy trìu mến dành cho những cuốn sách đáng quý và đáng đọc.
Đặt tên cho một tủ sách lịch sử bằng cụm từ ấy cho thấy một ý định rất rõ ràng của những người làm sách. Đây không phải là những bản tóm lược đơn giản hay những câu chuyện lịch sử được kể lại theo cách phổ thông hóa. Bộ sách tập hợp những văn bản gốc của truyền thống học thuật Việt Nam, được biên tập và trình bày để người đọc ngày nay có thể tiếp cận dễ dàng hơn.
Năm tác phẩm xuyên suốt bảy thế kỷ
Đại Việt thông sử (Lê Quý Đôn - biên soạn năm 1749)
Đây là một bộ sử lớn do học giả Lê Quý Đôn biên soạn vào giữa thế kỷ XVIII. Giá trị đặc biệt của cuốn sách nằm ở chỗ nó lưu giữ nhiều tư liệu mà không nguồn sử Việt nào khác còn ghi lại, từ đời sống chính trị, quân sự cho đến tổ chức hành chính của một giai đoạn lịch sử quan trọng.
Lê Quý Đôn là một trong những học giả uyên bác nhất của thời đại mình. Trong tác phẩm này, ông thể hiện rõ quan niệm rằng lịch sử cần được ghi chép đầy đủ và trung thực, chứ không chỉ lựa chọn những điều thuận lợi để kể lại.
Việt điện u linh tập (Lý Tế Xuyên - năm 1329)
Được viết dưới thời Trần, đây là một trong những tác phẩm văn xuôi sớm nhất còn lại của văn học Việt Nam. Lý Tế Xuyên đã sưu tập những truyền thuyết về các vị thần được thờ phụng trên khắp đất nước, từ những vị vua và trung thần được thần thánh hóa cho đến những thần linh của sông núi.
Điều đáng chú ý là ông đặt ra một tiêu chuẩn đạo đức rất rõ ràng. Chỉ những người chính trực và có công với đất nước mới xứng đáng được tôn vinh như thần. Qua đó, cuốn sách cho thấy cách người Việt thời trung đại nhìn nhận mối liên hệ giữa tín ngưỡng, quyền lực chính trị và bản sắc quốc gia.
Nam ông mộng lục (Hồ Nguyên Trừng - viết trong thời gian lưu vong, thế kỷ XV)
Trong năm tác phẩm của bộ sách, Nam ông mộng lục có lẽ là cuốn mang nhiều cảm xúc cá nhân nhất. Hồ Nguyên Trừng viết tác phẩm này khi đang sống lưu vong tại nhà Minh sau khi triều Hồ sụp đổ.
Tựa sách có thể hiểu là “Những ghi chép trong giấc mộng của một người phương Nam.” Nội dung gồm 28 câu chuyện về những nhân vật tài năng và đức hạnh từ thời Lý, Trần đến Hồ. Tất cả đều được viết từ khoảng cách rất xa, cả về không gian lẫn thời gian, như thể tác giả đang cố gắng giữ lại những ký ức đang dần trôi khỏi tầm tay.
Điều đáng chú ý là trong toàn bộ tác phẩm, Hồ Nguyên Trừng không hề bày tỏ lòng biết ơn đối với triều đình đã thay đổi quê hương mình. Trái lại, ông khẳng định rằng đất nước phương Nam có những con người đáng kính trọng không kém bất kỳ ai.
Thượng kinh ký sự Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông) - cuối thế kỷ XVIII
Trong số năm tác phẩm, Thượng kinh ký sự có lẽ là cuốn dễ đọc nhất đối với độc giả ngày nay. Đây là nhật ký chuyến đi của danh y Lê Hữu Trác khi ông được triệu ra kinh thành để chữa bệnh cho thế tử của chúa Trịnh.
Lúc ấy ông đã ngoài sáu mươi tuổi và từ lâu đã rời xa chốn quan trường để sống và hành nghề y ở vùng quê Hà Tĩnh. Những gì ông quan sát trên đường đi và trong phủ chúa Trịnh được ghi lại với sự chân thực và tinh tế. Tác phẩm khắc họa sinh động nghi lễ cung đình, sự xa cách giữa vẻ hào nhoáng của quyền lực và đời sống con người, đồng thời thể hiện nỗi nhớ thiên nhiên và cuộc sống bình dị mà ông đã rời bỏ. Đọc cuốn sách hôm nay giống như đang đọc một bản phóng sự sống động từ nhiều thế kỷ trước.
Đại Nam kỳ nhân liệt truyện Dịch giả Tô Linh Thảo - xuất bản lần đầu năm 1930
Tác phẩm này được biên dịch từ các ghi chép cổ, trong đó có Lan Trì kiến văn lục của Vũ Nguyên Hanh. Bản dịch quốc ngữ được xuất bản năm 1930 nhằm giúp thế hệ độc giả mới tiếp cận truyền thống truyện kỳ của văn học cổ.
Các câu chuyện trong sách xoay quanh những nhân vật đặc biệt, từ những học giả nổi tiếng và quan lại triều đình cho đến những con người bình thường ở những vùng đất ít được nhắc tới. Dù mang màu sắc kỳ lạ hay huyền bí, mỗi câu chuyện đều giữ một nền tảng đạo đức rõ ràng. Đằng sau yếu tố kỳ ảo luôn là một bài học mà tác giả muốn gửi đến người đọc.
Những cuốn sách này không ra đời một cách ngẫu nhiên. Chúng là các những học giả ngày xưa thể hiện thái độ nghiêm túc đối với văn hóa và lịch sử của chính mình.
Rất nhiều người có xu hướng xem những văn bản cổ như những hiện vật lịch sử, những cuốn sách chỉ nên đặt trên kệ để trưng bày hoặc dùng để trích dẫn một cách trang trọng. Bộ Cảo Thơm đi ngược lại suy nghĩ đó. Các ấn bản được in bìa cứng chắc chắn, trình bày rõ ràng và được biên tập cẩn thận để người đọc có thể thực sự đọc chúng.
Quan trọng hơn, những cuốn sách này mang lại một góc nhìn khác về lịch sử Việt Nam. Không phải lịch sử được kể lại qua lăng kính của người ngoài, cũng không phải những câu chuyện quen thuộc lặp đi lặp lại quanh một vài sự kiện lịch sử lớn. Đây là những gì các học giả Việt Nam đã từng viết. Lý Tế Xuyên tin rằng đời sống tâm linh của một dân tộc cũng đáng được ghi chép nghiêm túc như lịch sử chính trị. Hồ Nguyên Trừng, trong cảnh lưu vong, vẫn quyết tâm lưu giữ truyền thống trí tuệ của quê hương. Lê Hữu Trác biến một chuyến đi bất đắc dĩ thành một trong những ghi chép sống động nhất về xã hội cuối thời Lê. Và có lẽ đó cũng chính là tinh thần mà bộ sách Cảo Thơm muốn giữ lại. Không phải là sự hoài niệm đơn thuần, cũng không phải là những khẩu hiệu lớn lao, mà là có thể tiếp tục lưu giữ ký ức từ những người đi trước.
“Cảo thơm lần giở trước đèn”
Lật từng trang sách quý dưới ánh đèn, và không để những câu chữ ấy rơi vào quên lãng.
