Phần lớn người Việt sử dụng chữ Quốc ngữ hằng ngày, trong cách chúng ta gõ bàn phím, đọc, học, viết, nhắn tin, và cách chúng ta chia sẻ cuộc sống thường nhật với những người xung quanh. Nhưng không phải ai trong chúng ta từng tìm hiểu và đọc một cách đầy đủ về lịch sử ra đời của hệ chữ này: Nó bắt nguồn từ đâu? Ai đã góp phần tạo nên nó? Và bằng cách nào một công cụ ban đầu phục vụ cho hoạt động truyền giáo vào thế kỷ 17 lại trở thành hệ chữ chính thức của cả một dân tộc?
Người Việt dùng hệ chữ nào trước khi Chữ Quốc ngữ ra đời?
Để hiểu chữ Quốc ngữ quan trọng đến mức nào, trước hết chúng ta cần nhìn lại những hệ chữ mà người Việt từng sử dụng trước khi chữ Quốc ngữ ra đời.
Trong hơn một nghìn năm, người Việt sử dụng chữ Hán làm hệ chữ chính trong các văn bản hành chính, văn chương và học thuật. Đây không phải là một hệ chữ thật sự phù hợp với những đặc trưng ngôn ngữ của tiếng Việt vì cách cấu tạo âm tiết của tiếng Việt nói/truyền miệng bản đại có nhiều khác biệt so với tiếng Hán. Tuy vậy, chữ Hán từng là hệ chữ của giới quyền lực và được sử dụng làm công cụ giáo dục. Tiếng Han giữ vị trí thống trị trong suốt hơn 1000 năm khi ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam.
Từ khoảng thế kỷ 13, các học giả Việt Nam bắt đầu phát triển chữ Nôm, một hệ chữ dựa trên việc cải biến và mở rộng chữ Hán để ghi lại âm thanh và từ vựng tiếng Việt tốt hơn. Chữ Nôm được dùng trong sáng tạo văn học dân gian, thơ ca. Một số kiệt tác lớn nhất trong lịch sử văn học Việt Nam, trong đó có Truyện Kiều của Nguyễn Du được viết bằng chữ Nôm. Tuy nhiên, trong những bối cảnh chính thức, chữ Nôm vẫn thường bị xem là thứ yếu so với chữ Hán. Việc học và sử dụng chữ Nôm cũng đòi hỏi nhiều năm rèn luyện nghiêm túc, nên trên thực tế chỉ một bộ phận nhỏ người có học mới có thể tiếp cận và sử dụng chữ Nôm.
Có thể thấy rằng, cả chữ Hán lẫn chữ Nôm đều chưa thực sự phục vụ cho đại đa số người Việt vì cả hai hệ chữ đều rất khó học và gần như nằm ngoài tầm với của phần đông người Việt bình dân. Đó chính là bối cảnh khi các giáo sĩ Dòng Tên đầu tiên đặt chân đến Việt Nam vào năm 1615.
Chữ Quốc ngữ bắt đầu như thế nào: từ 1615 đến 1659?
Các giáo sĩ Dòng Tên đến Việt Nam vào đầu thế kỷ 17 và họ gặp phải một vấn đề rất thực tế: họ cần học tiếng Việt thật nhanh để có thể giao tiếp và phục vụ mục đích truyền đạo. Trong khi đó, chữ Hán và chữ Nôm không giúp họ ghi lại âm sắc tiếng Việt một cách thuận tiện. Vì vậy, họ bắt đầu xây dựng một hệ thống ghi âm tiếng Việt bằng mẫu tự Latin, hệ chữ mà họ vốn đã quen thuộc.
Quá trình phát triển hệ chữ này không phải là công trình của một cá nhân duy nhất, dù nhiều cách kể giản lược thường khiến người ta nghĩ như vậy. Đây là một quá trình hợp tác, có sự tham gia của nhiều giáo sĩ đến từ các quốc gia và dòng tu khác nhau, làm việc ở những vùng khác nhau của Việt Nam, vào những thời điểm khác nhau. Đôi khi họ đồng thuận, đôi khi bất đồng về cách ghi lại các âm tiếng Việt. Và quan trọng hơn cả, quá trình này có sự tham gia của các học giả, thầy giảng và tín hữu người Việt, những người đã làm việc cùng các giáo sĩ và đóng góp hiểu biết của chính họ về âm thanh, cấu trúc của tiếng Việt, những điều mà người nước ngoài khó có thể tự mình nắm bắt đầy đủ.
Giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành chữ Quốc ngữ, từ năm 1620 đến 1659, đã được linh mục Đỗ Quang Chính ghi chép và phân tích chi tiết trong công trình quan trọng Lịch Sử Chữ Quốc Ngữ (1620-1659), xuất bản lần đầu tại Sài Gòn năm 1972. Linh mục Đỗ Quang Chính đã dành nhiều năm nghiên cứu tại các thư viện và kho lưu trữ ở châu Âu để tìm lại những tài liệu gốc của giai đoạn này. Nghiên cứu của ông chỉ ra rằng sự hình thành chữ Quốc ngữ là một quá trình phức tạp, có tính cộng tác và tranh luận nhiều hơn so với những gì các cách kể trước đó từng thừa nhận. Công trình của ông là một trong những nghiên cứu đầu tiên chứng minh bằng tư liệu cụ thể rằng người Việt đã có đóng góp quan trọng trong việc tạo nên hệ chữ của chính mình. Họ không chỉ là người tiếp nhận thụ động một “món quà” từ bên ngoài, mà là những người tham gia tích cực vào một quá trình lâu dài và nhiều tầng lớp.
Nhân vật nổi bật nhất trong lịch sử phổ thông về chữ Quốc ngữ là linh mục Alexandre de Rhodes, người Việt thường gọi là Cha Đắc Lộ. Ông là một giáo sĩ Dòng Tên người Pháp, từng hoạt động tại Việt Nam trong thập niên 1620 và 1630, và là người cho xuất bản cuốn từ điển tiếng Việt đầu tiên, Từ Điển Việt-Bồ-La, tại Rome vào năm 1651. Cuốn từ điển này sử dụng hệ chữ Latin ghi âm tiếng Việt đã được phát triển trong nhiều thập niên trước đó và lần đầu tiên giới thiệu hệ chữ ấy rộng rãi hơn với thế giới. Vì lý do này, Đắc Lộ thường được gọi là người phát minh ra chữ Quốc ngữ. Tuy nhiên, các nghiên cứu ngày nay đã cho thấy cách gọi này là một sự giản lược quá mức, vì nó vô tình làm mờ đi đóng góp của nhiều người khác, cả người Việt lẫn người nước ngoài, những người đã tham gia vào quá trình này trước và cùng thời với ông.
Với những ai muốn hiểu đầy đủ lịch sử chữ Quốc ngữ, cuốn sách quan trọng nhất hiện nay là Lịch Sử Chữ Quốc Ngữ (1615-1919) của TS. Phạm Thị Kiều Ly, xuất bản bằng tiếng Việt năm 2024.
Phạm Thị Kiều Ly là một nhà nghiên cứu người Việt, người đã dành nhiều năm nghiên cứu chủ đề này trong luận án tiến sĩ tại Đại học Sorbonne Nouvelle ở Paris. Luận án của chị được bảo vệ năm 2018 và nhận Giải thưởng Luận án Xuất sắc năm 2020 của GIS Asie, nhóm học thuật Pháp chuyên về nghiên cứu châu Á. Sau khi tốt nghiệp, chị tiếp tục chỉnh sửa và mở rộng công trình của mình, xuất bản bản tiếng Pháp vào năm 2022 với nhan đề Histoire de l'écriture romanisée du vietnamien (1615-1919), rồi sau đó giới thiệu bản tiếng Việt dành cho độc giả rộng rãi hơn.
Cuốn sách bao quát toàn bộ hành trình phát triển của chữ Quốc ngữ, từ khi các giáo sĩ Dòng Tên đầu tiên đến Việt Nam vào năm 1615 cho đến năm 1919, khi hệ chữ này chính thức được đưa vào sử dụng trong giáo dục công lập và hành chính tại Việt Nam. Công trình dựa trên các tài liệu gốc từ nhiều kho lưu trữ ở châu Âu, bao gồm Thư viện Vatican và Văn khố Quốc gia Bồ Đào Nha, trong đó có nhiều tư liệu trước đây chưa từng được khai thác trong các nghiên cứu tiếng Việt. Kết quả là một công trình toàn diện, chặt chẽ và giàu bằng chứng nhất từng được thực hiện về lịch sử chữ Quốc ngữ.
Lịch sử chữ Quốc ngữ dành cho độc giả nhỏ tuổi
Năm 2023, Phạm Thị Kiều Ly hợp tác cùng họa sĩ Tạ Huy Long để kể lại lịch sử này cho độc giả nhỏ tuổi. Kết quả là cuốn Người Việt Gọi Tôi Là Cha Đắc Lộ: Hành Trình Sáng Tạo Chữ Quốc Ngữ, do Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành.
Cuốn sách là một truyện tranh bán hư cấu, được kể từ góc nhìn của linh mục Alexandre de Rhodes. Qua đó, độc giả nhỏ tuổi được theo chân ông trong cuộc đời, những năm tháng ở Việt Nam vào thế kỷ 17, và quá trình hình thành hệ chữ ghi âm tiếng Việt. Nội dung sách dựa trực tiếp trên nghiên cứu tiến sĩ của Phạm Thị Kiều Ly, vì vậy độ chính xác lịch sử được đảm bảo ở mức cao nhất có thể, đồng thời vẫn được trình bày theo cách gần gũi, dễ tiếp cận với trẻ em và thiếu niên từ 6 đến 15 tuổi.
Điểm đặc biệt về mặt thị giác của cuốn sách nằm ở phong cách minh họa của Tạ Huy Long. Toàn bộ sách chỉ sử dụng hai màu: xanh lá nhiệt đới đậm và nâu sepia ấm. Họa sĩ từng chia sẻ rằng lựa chọn màu sắc này không nhằm tái hiện bối cảnh lịch sử một cách trực tiếp, mà để gợi cảm xúc của câu chuyện. Màu xanh gợi nhắc đến cây cối nhiệt đới và những chiếc áo đã bạc màu của các giáo sĩ, trong khi màu nâu sepia gợi đất đai màu mỡ và làn da sạm nắng. Hiệu ứng thị giác tạo ra rất nổi bật, dễ nhận diện, và giúp cuốn sách có một tổng thể thẩm mỹ chặt chẽ, khiến nó không chỉ là một tài liệu giáo dục mà còn là một tác phẩm nghệ thuật được chăm chút.
Với các gia đình người Việt ở hải ngoại muốn con em mình hiểu không chỉ lịch sử Việt Nam nói chung, mà cả câu chuyện rất riêng về việc tiếng Việt đã được ghi lại bằng chữ viết như thế nào, đây là một trong những tài liệu dễ tiếp cận và đẹp nhất hiện nay.
Lịch sử chữ quốc ngữ trong bối cảnh văn hoá, lịch sử dân tộc
Với những độc giả muốn đặt lịch sử chữ Quốc ngữ trong dòng chảy lớn hơn của lịch sử văn hóa Việt Nam, hai cuốn sách sau đây rất đáng đọc song song với các công trình về lịch sử ngôn ngữ.
Nghìn Xưa Văn Hiến của các học giả Trần Quốc Vượng, Nguyễn Trần Đản, Nguyễn Tú Chi và Nguyễn Cao Lũy là một công trình nền tảng về di sản văn hóa Việt Nam, bắt đầu từ những cội nguồn xa xưa của văn minh Việt. Để hiểu chữ Quốc ngữ nằm ở đâu trong tiến trình phát triển văn hóa Việt Nam, ta cần một góc nhìn rộng như vậy về lịch sử dân tộc, và cuốn sách này mang lại chính góc nhìn ấy.
Dòng Chảy Chữ Quốc Ngữ Trong Văn Hóa Việt của Nguyễn Thanh Quang và linh mục Gioan Võ Đình Đệ tìm hiểu cách chữ Quốc ngữ đi từ một công cụ truyền giáo trở thành một phần trung tâm của đời sống văn hóa Việt Nam. Hành trình từ hệ chữ được sử dụng trong các chủng viện Dòng Tên đến chữ viết chính thức của một quốc gia hiện đại gắn liền với những biến đổi xã hội và chính trị rất lớn. Cuốn sách lần theo hành trình đó, đồng thời chú ý đến ý nghĩa của nó đối với bản sắc văn hóa Việt Nam.
Dành cho người sưu tầm và độc giả chuyên sâu
The Illustrated History of Vietnam bản tiếng Anh, do Đông A Books xuất bản trong ấn bản bìa cứng bọc vải, với gần 4.000 hình ảnh và bản đồ, là một trong những cuốn sách tổng quan bằng hình ảnh toàn diện nhất về văn minh Việt Nam hiện có bằng tiếng Anh. Với độc giả Việt ở hải ngoại muốn có một cuốn sách bao quát lịch sử Việt Nam, được trình bày đẹp và có thể lưu giữ trên kệ sách gia đình qua nhiều thế hệ, đây là một lựa chọn rất đáng giá.
Việt Nam Sử Lược bản kỷ niệm 100 năm, ấn bản bìa cứng của Đông A Books, là phiên bản tưởng niệm tác phẩm lịch sử kinh điển năm 1920 của Trần Trọng Kim, cuốn lịch sử Việt Nam toàn diện đầu tiên được viết bằng tiếng Việt. Sở hữu ấn bản này không chỉ là sở hữu nội dung lịch sử mà cuốn sách ghi lại, mà còn là sở hữu một phần lịch sử của chính cuốn sách: thời điểm người Việt bắt đầu kể lại câu chuyện đầy đủ của dân tộc mình bằng chính hệ chữ của mình.
Vì sao lịch sử chữ Quốc ngữ quan trọng?
Câu chuyện của chữ Quốc ngữ, xét đến cùng, là câu chuyện về việc một dân tộc làm chủ ngôn ngữ của mình. Hệ chữ mà người Việt sử dụng ngày nay đã được định hình qua nhiều thế kỷ nỗ lực, thoả hiệp, thương lượng và kiên trì để tiếng Việt, với âm thanh và bản sắc riêng của nó, được ghi lại một cách chính xác. Những học giả, mục sư và người Việt từng góp phần vào quá trình ấy có thể không được nhắc tên trong nhiều câu chuyện phổ biến, nhưng dấu ấn của họ vẫn hiện diện trong từng con chữ mà chúng ta dùng hôm nay.
Hiểu lịch sử này sẽ làm thay đổi cách một người Việt nhìn vào chữ viết của mình. Bảng chữ cái không còn chỉ là một công cụ trung tính ta học ở trường, mà trở thành một di sản có nguồn gốc đặc biệt, một câu chuyện dài trong đó tổ tiên của ta không đứng bên lề, mà là những người tham gia chủ động.
Những cuốn sách này giúp câu chuyện ấy trở nên dễ tiếp cận hơn bao giờ hết. Và đó là một câu chuyện rất đáng được biết, đáng được đọc, và đáng được truyền lại.
Tất cả các tựa sách trên hiện có tại Viet Bookstore: vietbookstore.com.
