Nguyên Phi Ỷ Lan được biết đến là một thôn nữ vô tình được vua Lý Thánh Tông phải lòng trong một lần thân hành đi cầu tự mùa xuân qua làng Thổ Lỗi, nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội. Bà cũng được biết đến là mẫu nghi thiên hạ khi hai lần thay vua trị vì đất nước, lúc vua đánh Chiêm Thành và sau khi vua bằng hà đột ngột vào năm 1072. Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang ấy còn nhiều câu chuyện về bà mà dân gian ít biết hơn.
1. Lê Thị Khiết là tên thật của nguyên phi. Lúc bà vào cung, vua Lý Thánh Tông đã có Thượng Dương Hoàng Hậu và một số phi tần cùng hai con gái là công chúa Thuận Thiên và công chúa Thiên Thành. Lúc đầu, tuy được vua yêu chiều nhưng Khiết chưa có địa vị gì mà cũng như những cung nhân khác. Dần dà, nhờ thông minh, ham học hỏi và không ngại chia sẻ những suy nghĩ của mình, nàng được vua tin cậy và thường bàn luận chuyện triều chính. Sau này, vua phong nàng lên hàng phi, xây một cung điện riêng, và đặt hiệu cho nàng là Ỷ Lan *có nghĩa là dựa vào cây Lan.
2. Nguyên Phi Ỷ Lan là sinh mẫu (mẹ đẻ) của Càn Đức (Vua Càn Đức sau này) còn Hoàng Hậu Thượng Dương là đích mẫu.
3. Năm 1069, vua Chiêm Thành nhận sự hậu thuẫn của nhà Tống và có ý lăm le xâm lược Đại Việt, vua Lý Thánh Tông quyết định xuất chinh và chinh phạt Chiêm Thành. Đây là lần đầu tiên Nguyên Phi Ỷ Lan được nhà vua chính thức trao quyền trị nước trong tay. Trong thời gian này, bà được biết đến với nhiều chính sách khuyến nông như cấm giết trâu phục vụ sức kéo cho nông nghiệp, khuyến khích các hoạt động thủ công như nghê ươm tằm diệt lụa và nghề gốm.
4. Sự ra đi đột ngột của vua Lý Thánh Tông vào năm 1072 là một đòn giáng mạnh vào chính quyền nhà Lý lúc này vì vua Càn Đức còn nhỏ chưa thực sự đủ thực lực để gánh vác trọng trách trị vì non sông. Câu hỏi đặt ra là liệu Hoàng hậu Thượng Dương (đích mẫu) hay Nguyên Phi Ỷ Lan (sinh mẫu nhưng vốn chỉ là một bà phi) là người nên buông rèm nhiếp chính, thời đó gọi là thuỳ liêm.
Sự ra đi của vua Lý Thánh Tông, sau đó là những tranh cãi về việc liệu Nguyên Phi Ỷ Lan hay Hoàng Hậu Thượng Dương nên nắm giữ vai trò nhiếp chính là một nút thắt lớn trong lịch sử thời đại nhà Lý. Việc tuẫn táng Hoàng Hậu Thượng Dương và 72 thị nữ để theo hầu nhà vua ở thế giới bên kia, việc Nguyên Phi Ỷ Lan lên ngôi, những thay đổi trong cơ câu tổ chức của triều đình nhà Lý….
Cuốn sách Nguyên Phi Ỷ Lan, Lịch Sử Việt Nam bằng tranh sẽ đưa ra nhiều lý giải cho bạn đọc về những điều ít biết về vị Nguyên Phi nổi danh trong lịch sử nước Việt.
